LIXU AMIASA VIDA UMANA NO BIODIVERSIDADE

LIXU AMIASA VIDA UMANA NO BIODIVERSIDADE

Lixu ne’ebé namkari iha lixu fatin hatudu katak seidauk iha konsiénsia komunidade nian hodi tau foer iha ninia fatin tanba ne’e  presiza ita hotu tau matan ba limpeza no soe lixu iha fatin ne’ebé loos, ita bele hamoris ambiente ne’ebé mos no saudável ba gerasaun ohin no aban. (Foto:Ekipa SISD)

SISD – AKADIRUHUN, 06 Maiu 2026 – Lixu sai problema sosial ida ne’ebé boot tebes no difisil atu resolve, tanba iha relasaun direta ho hahalok ema nian, sistema governu no mos konsiensia komunidade nian. Problema lixu agora dadaun sai preokupasaun boot iha fatin barak, tanba afeta ambiente, saude publika no biodiversidade.

Lixu kompostu husi lixu organiku no lixu inorganiku. Lixu organiku maka hanesan restu hahan, ai-fuan no ai-tahan ne’ebé bele lakon natural iha natureza. Enkuantu lixu inorganiku maka hanesan plastiku, lata, vidro no papel balun ne’ebé difisil atu lakon no bele fo impaktu negativu ba ambiente durante tempu naruk.

Problema lixu mosu tanba ema balun seidauk iha disiplina no konsiensia atu tau lixu iha fatin ne’ebé loos. Iha fatin barak, ema sira sei soe lixu arbiru iha dalan, mota, tasi, valeta no area publika sira. Hahalok hanesan ne’e halo ambiente sai foer, estraga beleza natureza no mos lori impaktu negativu ba moris ema nian.

Aleinde ne’e, falta sistema jestaun lixu ne’ebé di’ak hanesan rekolha regular, separasaun lixu entre organiku no inorganiku, no fatin tratamentu lixu ne’ebé apropriadu, mos sai fator principal problema ida ne’e. Bainhira sistema la lao ho di’ak, lixu sei halibur iha fatin ida-idak no ikus mai sai problema boot liu tan.

Lixu mos lori impaktu boot ba saude publika. Bainhira lixu butuk hamutuk iha fatin ida no la hetan tratamentu ne’ebé loos, bele hamosu moras oin-oin hanesan dengue, malária, no moras respirasaun tanba i’is husi lixu. Tanba ne’e, lixu la’os deit problema ambiente, maibé mos problema saude no sosial ne’ebé tenke hetan atensaun husi ema hotu.

Realidade ida ne’e mos akontese iha kapital nasaun nian, hanesan iha Dili, liu-liu iha suku Akadiruhun ne’ebé agora dadaun sai area movimentadu tanba iha loja no atividade ekonomia oin-oin, no komunidade barak hela iha ne’ebá. Ho kondisaun ida ne’e, produsaun lixu aumenta kada loron. Pior liu tan, lixu barak la tau iha lixu-fatin, maibé soe arbiru iha fatin publiku, valeta ka mota laran. Situasaun ida ne’e lori impaktu boot bainhira tempu udan, tanba valeta intupidu no ikus mai hamosu inundasaun iha bairo sira. Aleinde ne’e, foer sira ne’ebé lori ba tasi mos bele estraga biodiversidade tasi nian no ameasa moris animal tasi sira.

Tanba ne’e, ita bele dehan katak lixu sai problema sosial ida ne’ebé presiza envolvimentu husi governu, komunidade no individu hotu-hotu. Atu resolve problema ida ne’e, presiza edukasaun ba povu atu hatene importansia rai moos no ambiente moos, hadia sistema rekolha lixu no aumenta konsiensia atu la soe lixu arbiru.

Normalmente, lixu mosu husi atividade lor-loron nian hanesan han, hemu, uza plastiku no atividade uma-kain no servisu sira. Maski hanesan buat simples, maibé se la jere ho di’ak, bele sai ameasa boot ba moris ema no natureza.

Atu halo prevensaun ba problema lixu, presiza hahalok di’ak husi individu, familia no komunidade. Dalan balun ne’ebé bele ajuda maka hamenus uza plastiku, uza fila-fali buat sira ne’ebé sei di’ak hanesan garafa, lata no kaixa, no mos separa lixu tuir nia tipu hodi fasilita prosesu reklajen. Plastiku, papel no vidro bele transforma fila-fali sai buat foun ne’ebé útil.

Aleinde ne’e, ema hotu tenke pratika tau lixu iha fatin ne’ebé loos tanba ida ne’e simples maibé importante tebes atu prevene polusaun. Kampanha no edukasaun ambiental mos importante atu aumenta konsiensia komunidade nian. Bainhira ema komprende importansia ambiente moos, sira sei muda sira nia hahalok no kontribui ba limpeza ambiente.

Atu resolve problema lixu ho efetivu, presiza esforsu hamutuk husi governu, komunidade no individu hotu-hotu. Governu tenke hadia sistema rekolha no tratamentu lixu, aumenta lixu-fatin iha area publika no aplika lei hasoru ema ne’ebé soe lixu arbiru. Komunidade mos presiza partisipa ativamente iha atividade limpeza no kampanha ambiental. Eskola sira tenke hatama edukasaun ambiental ba estudante sira atu hahu husi ki’ik. Individu ida-idak mos tenke iha responsabilidade atu tau lixu iha fatin loos, separa lixu no hamenus uza plastiku.

Se ema hotu koopera hamutuk, problema lixu bele kontrola no ambiente sei sai moos, saudavel no seguru liu ba ema no natureza.

Konkluzaun ;

Lixu la’os deit problema ki’ik, maibé sai ameasa boot ba vida umana no biodiversidade. Se la iha kooperasaun no responsabilidade husi ema hotu, problema lixu sei kontinua no sei afeta negativamente saude, ambiente no moris jerasaun tuir mai. Tanba ne’e, ita hotu presiza iha konsiensia no hahalok di’ak atu proteje ambiente. Hodi jere lixu ho responsabilidade, ita bele kria ambiente ne’ebé moos, saudavel no seguru ba ema no natureza.

Mensajen Importante ;

  • Pratika soe lixu iha fatin ne’ebé loos nudar dalan ida atu kuida ita nia ambiente no garante moris iha ambiente ne’ebé fresku no saudavel.
  • Hadomi ita nia ambiente tanba ambiente maka fatin moris ba ita hotu.
  • Mai ita hamutuk kuida ita nia ambiente rasik hodi hamosu futuru ne’ebé di’ak ba jerasaun tuir mai.

Hakerek                       : Equipa Formando/a Sentru Informasaun Ssuco Dijital (SISD) Akadiru-hun

Editor                          : Equipa Formador Jornal Parade Dijital (JPD) DNDM SEKOMS

 

Posted in

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top